Andropauza to potoczna nazwa zespołu objawów związanych ze stopniowym spadkiem stężenia testosteronu u starzejących się mężczyzn. W terminologii medycznej używa się określeń późno ujawniający się hipogonadyzm (LOH) albo niedobór testosteronu.
Sama nazwa „andropauza” jest myląca przez analogię do menopauzy i warto to rozróżnienie postawić od razu: u kobiet funkcja jajników ustaje w ciągu kilku lat, u mężczyzn produkcja testosteronu spada powoli — o około 1% rocznie po 30.–40. roku życia — i nigdy nie ustaje całkowicie. Płodność zwykle zostaje zachowana.
Objawy
Objawy są niecharakterystyczne i pokrywają się z wieloma innymi stanami, co czyni rozpoznanie wyłącznie na ich podstawie niewiarygodnym.
| Grupa | Objawy |
|---|---|
| Seksualne | spadek libido, zaburzenia erekcji, rzadsze poranne wzwody |
| Fizyczne | spadek masy mięśniowej, przyrost tkanki tłuszczowej brzusznej, zmniejszenie gęstości kości, uderzenia gorąca |
| Psychiczne | obniżenie nastroju, drażliwość, trudności z koncentracją, spadek motywacji |
| Ogólne | zmęczenie, gorsza jakość snu, mniejsza wydolność |
Te same objawy daje niedoczynność tarczycy, depresja, bezdech senny, cukrzyca i przewlekłe przemęczenie — dlatego diagnostyka musi je uwzględnić.
Diagnostyka
Rozpoznanie wymaga jednoczesnego spełnienia dwóch warunków: obecności objawów oraz potwierdzonego laboratoryjnie obniżonego stężenia testosteronu. Sam niski wynik bez objawów nie jest wskazaniem do leczenia — i odwrotnie.
- Krew pobiera się rano, między 7:00 a 11:00, na czczo — stężenie testosteronu wykazuje wyraźny rytm dobowy i po południu jest fizjologicznie niższe.
- Badanie trzeba powtórzyć w innym dniu; pojedynczy wynik nie wystarcza.
- Oznacza się testosteron całkowity, a przy wartościach granicznych także SHBG i testosteron wolny lub biodostępny.
- Uzupełniająco: LH, prolaktyna, morfologia, PSA, lipidogram, glukoza, TSH.
Za dolną granicę normy przyjmuje się zwykle 12 nmol/l (346 ng/dl) testosteronu całkowitego, przy czym wartości między 8 a 12 nmol/l wymagają dodatkowej oceny.
Leczenie
Terapia zastępcza testosteronem (preparaty w żelu, iniekcje domięśniowe o przedłużonym działaniu) jest skuteczna, ale wymaga ścisłych wskazań i regularnej kontroli.
Przeciwwskazania
- Rak prostaty i rak piersi.
- Planowanie potomstwa — testosteron zewnętrzny hamuje własną spermatogenezę i działa jak środek antykoncepcyjny. To częsty i poważny błąd.
- Nieleczony bezdech senny.
- Hematokryt powyżej 54%.
- Ciężka niewydolność serca.
W trakcie leczenia monitoruje się PSA, morfologię (ryzyko nadkrwistości) i stężenie testosteronu. Kontrola jest obowiązkowa, nie zalecana.
Co działa bez leków
U części mężczyzn z granicznymi wynikami zmiana stylu życia podnosi stężenie testosteronu na tyle, że leczenie farmakologiczne okazuje się zbędne:
- Redukcja masy ciała — tkanka tłuszczowa przekształca testosteron w estradiol; otyłość brzuszna jest jedną z głównych odwracalnych przyczyn niedoboru.
- Trening siłowy — podnosi stężenie testosteronu i masę mięśniową.
- Sen — większość dobowej produkcji przypada na sen; niedobór snu obniża stężenie mierzalnie już po tygodniu.
- Leczenie bezdechu sennego — częsta i pomijana przyczyna.
- Ograniczenie alkoholu.
Preparaty dostępne bez recepty reklamowane jako „boostery testosteronu” nie mają potwierdzonej skuteczności. Osobną sprawą są sterydy anaboliczne stosowane samodzielnie — hamują produkcję własnego testosteronu i uszkadzają jądra, czasem nieodwracalnie.
Kiedy to nie jest andropauza
Jeśli głównym objawem jest spadek nastroju i brak odczuwania przyjemności, pierwszym tropem powinna być depresja, a nie testosteron. Jeśli dominują zaburzenia erekcji u mężczyzny poniżej 50. roku życia, najczęstszą przyczyną są czynniki naczyniowe — a zaburzenia erekcji bywają pierwszym objawem choroby sercowo-naczyniowej, wyprzedzającym inne o kilka lat.
Najczęściej zadawane pytania
Istnieje stopniowy spadek testosteronu z wiekiem — o około 1% rocznie po 30.–40. roku życia — i u części mężczyzn daje on objawy. Nazwa „andropauza” jest jednak myląca: w odróżnieniu od menopauzy produkcja hormonów nie ustaje, a płodność zwykle zostaje zachowana. W medycynie używa się określenia późno ujawniający się hipogonadyzm.
Spadek libido, zaburzenia erekcji i zanik porannych wzwodów (najbardziej swoiste), a także spadek masy mięśniowej, przyrost tłuszczu brzusznego, obniżenie nastroju, drażliwość i zmęczenie. Te same objawy daje jednak niedoczynność tarczycy, depresja i bezdech senny.
Krew pobiera się rano, między 7:00 a 11:00, na czczo, bo stężenie ma wyraźny rytm dobowy. Badanie trzeba powtórzyć w innym dniu — pojedynczy wynik nie wystarcza. Za dolną granicę normy przyjmuje się zwykle 12 nmol/l testosteronu całkowitego.
Tak, i to istotnie: testosteron podawany z zewnątrz hamuje własną produkcję plemników i działa jak środek antykoncepcyjny. Planowanie potomstwa jest przeciwwskazaniem do takiej terapii.
Źródła
- European Association of Urology, Guidelines on Sexual and Reproductive Health — rozdział o hipogonadyzmie męskim.
- Polskie Towarzystwo Andrologiczne — rekomendacje dotyczące rozpoznawania i leczenia niedoboru testosteronu.
- Bhasin S. i in., Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism, Endocrine Society Clinical Practice Guideline, 2018.