Cytologia szyjki macicy to badanie przesiewowe polegające na pobraniu komórek z tarczy i kanału szyjki macicy oraz ocenie ich pod mikroskopem. Jego celem nie jest wykrycie raka, lecz wychwycenie zmian przedrakowych — czyli stanu, w którym komórki są już nieprawidłowe, ale do nowotworu jeszcze nie doszło i można mu zapobiec.
Wprowadzenie badań przesiewowych opartych na cytologii zmniejszyło umieralność z powodu raka szyjki macicy w krajach rozwiniętych o kilkadziesiąt procent. To jedno z najlepiej udokumentowanych osiągnięć profilaktyki onkologicznej.
Jak przebiega badanie
Samo pobranie trwa mniej niż minutę. Lekarz zakłada wziernik, uwidacznia tarczę szyjki macicy i pobiera komórki szczoteczką lub szpatułką. Badanie bywa odczuwane jako nieprzyjemne, ale nie powinno być bolesne. Po pobraniu możliwe jest skąpe plamienie przez dobę — to normalne.
Przebieg samej wizyty i wskazówki, jak się na niej zachować, opisuje szerzej hasło badanie ginekologiczne.
Dwa rodzaje cytologii
| Rodzaj | Na czym polega | Uwagi |
|---|---|---|
| Cytologia konwencjonalna | Komórki nanoszone bezpośrednio na szkiełko | Tańsza; więcej wyników nieczytelnych |
| Cytologia płynna (LBC) | Komórki zawieszane w płynie, potem preparowane | Mniej wyników nieczytelnych; z tej samej próbki można wykonać test HPV |
Jak się przygotować
- Nie wykonuj badania w trakcie miesiączki — najlepszy termin to kilka dni po jej zakończeniu, mniej więcej między 10. a 20. dniem cyklu.
- Przez 48 godzin przed badaniem: bez współżycia, bez irygacji, bez globulek i kremów dopochwowych, bez tamponów.
- Jeśli leczysz infekcję intymną, dokończ leczenie i odczekaj kilka dni.
- Zgłoś lekarzowi, jeśli jesteś w ciąży, po menopauzie albo po zabiegach na szyjce macicy.
Niezastosowanie się do tych zasad jest najczęstszą przyczyną wyniku nieczytelnego, który trzeba powtarzać.
Jak często
W Polsce program profilaktyki raka szyjki macicy finansowany przez NFZ obejmuje osoby w wieku 25–64 lat, z badaniem co 3 lata (albo co 12 miesięcy w grupach podwyższonego ryzyka: przy zakażeniu HPV lub HIV). Nie wymaga skierowania.
Światowa tendencja idzie w stronę badań opartych na wykrywaniu HPV jako metodzie przesiewowej pierwszego rzutu, wykonywanych rzadziej — co 5 lat. WHO zaleca ten model w strategii eliminacji raka szyjki macicy.
Co oznacza wynik
Wyniki opisuje się w systemie Bethesda:
| Wynik | Znaczenie | Typowe postępowanie |
|---|---|---|
| NILM | Bez zmian śródnabłonkowych i nowotworowych | Kolejne badanie wg harmonogramu |
| ASC-US | Atypowe komórki o nieokreślonym znaczeniu | Test HPV lub powtórzenie za 6–12 mies. |
| LSIL | Zmiany małego stopnia | Zwykle obserwacja; często ustępują samoistnie |
| ASC-H | Atypia — nie można wykluczyć zmian dużego stopnia | Kolposkopia |
| HSIL | Zmiany dużego stopnia | Kolposkopia z biopsją |
| AGC | Atypowe komórki gruczołowe | Pogłębiona diagnostyka |
To rozróżnienie jest najważniejsze w całym haśle: nieprawidłowy wynik cytologii nie jest rozpoznaniem nowotworu. Większość zmian małego stopnia ustępuje samoistnie, zwłaszcza u osób młodych, bo są następstwem przemijającego zakażenia HPV.
Cytologia a HPV
Przewlekłe zakażenie onkogennymi typami wirusa brodawczaka ludzkiego (głównie HPV 16 i 18) odpowiada za praktycznie wszystkie przypadki raka szyjki macicy. Dlatego dwa działania uzupełniają się:
- Szczepienie przeciw HPV — zapobiega zakażeniu. Najskuteczniejsze przed inicjacją seksualną, ale zalecane także później.
- Cytologia i test HPV — wykrywają skutki zakażenia, które już nastąpiło.
Szczepienie nie zwalnia z badań przesiewowych, bo nie obejmuje wszystkich onkogennych typów wirusa. Szczegóły: HPV.
Najczęściej zadawane pytania
Na pobraniu komórek z tarczy i kanału szyjki macicy szczoteczką lub szpatułką i ocenie ich pod mikroskopem. Celem jest wychwycenie zmian przedrakowych — stanu, w którym komórki są nieprawidłowe, ale do nowotworu jeszcze nie doszło.
Nie wykonywać badania w trakcie miesiączki — najlepiej między 10. a 20. dniem cyklu. Przez 48 godzin przed badaniem bez współżycia, irygacji, globulek, kremów dopochwowych i tamponów. Po leczeniu infekcji odczekać kilka dni.
W Polsce program NFZ obejmuje osoby w wieku 25–64 lat, z badaniem co 3 lata, a w grupach podwyższonego ryzyka co 12 miesięcy. Skierowanie nie jest potrzebne.
Nie. To wskazanie do dalszej diagnostyki, nie rozpoznanie. Większość zmian małego stopnia (LSIL) ustępuje samoistnie, zwłaszcza u osób młodych, bo są następstwem przemijającego zakażenia HPV.
Źródła
- NFZ — Program profilaktyki raka szyjki macicy, zasady i grupy wiekowe.
- WHO, Global strategy to accelerate the elimination of cervical cancer, 2020.
- Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników — rekomendacje dotyczące skriningu raka szyjki macicy.