Transpłciowość to sytuacja, w której tożsamość płciowa osoby nie odpowiada płci przypisanej jej przy urodzeniu na podstawie cech biologicznych. Osoba transpłciowa może identyfikować się jako kobieta, jako mężczyzna albo poza tym podziałem — ten ostatni przypadek opisuje osobne hasło niebinarność.
Przeciwieństwem transpłciowości jest cispłciowość: zgodność tożsamości z płcią przypisaną przy urodzeniu. Oba określenia są terminami opisowymi, nie wartościującymi — przedrostki trans- i cis- pochodzą z łaciny i oznaczają odpowiednio „po drugiej stronie” oraz „po tej samej stronie”.
Tożsamość płciowa a orientacja seksualna
To dwie niezależne rzeczy i ich mylenie jest najczęstszym nieporozumieniem wokół tematu. Tożsamość płciowa odpowiada na pytanie „kim jestem”, orientacja seksualna — „do kogo odczuwam pociąg”. Osoba transpłciowa może być heteroseksualna, homoseksualna, biseksualna, aseksualna albo dowolna inna, dokładnie tak jak osoba cispłciowa. Szerzej opisuje to hasło tożsamość płciowa a orientacja seksualna.
Podstawowe pojęcia
| Termin | Znaczenie |
|---|---|
| Tożsamość płciowa | Wewnętrzne poczucie przynależności do danej płci |
| Płeć przypisana przy urodzeniu | Oznaczenie nadane na podstawie cech anatomicznych noworodka |
| Cispłciowość | Zgodność tożsamości z płcią przypisaną przy urodzeniu |
| Tranzycja | Proces uzgadniania płci — społeczny, prawny lub medyczny |
| Dysforia płciowa | Cierpienie wynikające z rozbieżności między tożsamością a ciałem lub rolą |
| Deadname | Imię nadane przy urodzeniu, którego osoba już nie używa |
Tranzycja
Tranzycja nie jest jednym zabiegiem, tylko procesem o trzech możliwych wymiarach, które mogą zachodzić osobno i w dowolnej kolejności — albo wcale.
- Społeczna — zmiana imienia, form gramatycznych, sposobu ubierania się i przedstawiania się otoczeniu. Nie wymaga niczyjej zgody.
- Prawna — zmiana oznaczenia płci i imienia w dokumentach. W Polsce odbywa się na drodze postępowania sądowego o ustalenie płci.
- Medyczna — terapia hormonalna, a w części przypadków zabiegi chirurgiczne. Prowadzona pod opieką endokrynologa i po diagnozie seksuologicznej lub psychiatrycznej.
Część osób transpłciowych przechodzi wszystkie trzy, część tylko społeczną, część żadnej. Zakres tranzycji nie decyduje o tym, czy czyjaś tożsamość jest „prawdziwa”.
Co mówi klasyfikacja medyczna
W obowiązującej klasyfikacji WHO — ICD-11, przyjętej w 2019 roku i wdrażanej od 2022 — transpłciowość przestała być klasyfikowana jako zaburzenie psychiczne. Poprzednia wersja, ICD-10, umieszczała „transseksualizm” w rozdziale zaburzeń osobowości i zachowania. ICD-11 wprowadza w to miejsce kategorię niezgodność płciowa (gender incongruence) i przenosi ją do rozdziału o zdrowiu seksualnym.
Powód tej zmiany WHO podała wprost: rozpoznanie zostaje, bo warunkuje dostęp do refundowanej opieki medycznej, ale nie należy do zaburzeń psychicznych. To ta sama logika, którą wcześniej zastosowano wobec homoseksualności, usuniętej z listy chorób przez WHO w 1990 roku.
Jak rozmawiać
- Używaj imienia i form gramatycznych, których osoba używa wobec siebie. Jeśli nie wiesz — zapytaj albo użyj samego imienia.
- Nie pytaj o dawne imię ani o przebieg zabiegów. To informacje medyczne i osobiste, nie ciekawostka.
- Nie zakładaj, że tranzycja oznacza operację. Większość pytań o „operację” dotyczy spraw, o które nie pyta się żadnej innej osoby.
- Pomyłka gramatyczna zdarza się każdemu — wystarczy poprawić się i mówić dalej, bez rozbudowanych przeprosin, które zwykle obciążają rozmówcę bardziej niż sama pomyłka.
Najczęściej zadawane pytania
Że jego tożsamość płciowa nie odpowiada płci przypisanej przy urodzeniu na podstawie cech biologicznych. Osoba transpłciowa może identyfikować się jako kobieta, jako mężczyzna albo poza tym podziałem.
Nie. Obowiązująca klasyfikacja WHO — ICD-11 z 2019 roku — usunęła transpłciowość z rozdziału zaburzeń psychicznych i wprowadziła kategorię niezgodności płciowej w rozdziale o zdrowiu seksualnym. Rozpoznanie zachowano, bo warunkuje dostęp do refundowanej opieki.
Nie. Tranzycja ma trzy możliwe wymiary — społeczny, prawny i medyczny — które mogą zachodzić osobno, w dowolnej kolejności albo wcale. Zakres tranzycji nie decyduje o tym, czy czyjaś tożsamość jest prawdziwa.
Nie, to dwie niezależne rzeczy. Tożsamość płciowa odpowiada na pytanie „kim jestem”, orientacja — „do kogo odczuwam pociąg”. Osoba transpłciowa może mieć dowolną orientację, tak samo jak osoba cispłciowa.
Źródła
- WHO, ICD-11, kategoria HA60–HA6Z Gender incongruence, rozdział 17: Warunki związane ze zdrowiem seksualnym.
- WHO, komunikat prasowy w sprawie reklasyfikacji w ICD-11, 2019.
- Coleman E. i in., Standards of Care for the Health of Transgender and Gender Diverse People, Version 8, WPATH 2022.