Niebinarność to tożsamość płciowa, która nie mieści się w podziale na kobietę i mężczyznę. Osoba niebinarna może odczuwać przynależność do obu tych kategorii jednocześnie, do żadnej z nich, do czegoś pomiędzy albo zmiennie w czasie. Słowo „binarny” odnosi się tu do dwudzielnego systemu płci, a przedrostek „nie-” oznacza jego odrzucenie jako opisu własnego doświadczenia.
Niebinarność mieści się w szerszym pojęciu transpłciowości, rozumianym jako niezgodność tożsamości z płcią przypisaną przy urodzeniu — choć nie każda osoba niebinarna określa siebie jako transpłciową. Część używa obu terminów, część tylko jednego.
Formy tożsamości niebinarnych
Niebinarność jest terminem parasolowym, pod którym mieści się kilka opisanych wzorców:
- Agender — brak poczucia przynależności do jakiejkolwiek płci.
- Genderfluid — poczucie przynależności zmieniające się w czasie.
- Bigender — poczucie przynależności do dwóch płci, jednocześnie lub naprzemiennie.
- Demigirl / demiboy — częściowa identyfikacja z jedną płcią, bez pełnego utożsamienia.
- Po prostu niebinarna — bez precyzowania dalej; wybór analogiczny do tego, jaki opisuje hasło queer.
Język polski a formy niebinarne
Polszczyzna jest językiem silnie fleksyjnym: rodzaj gramatyczny pojawia się nie tylko w zaimkach, ale też w czasownikach w czasie przeszłym, w przymiotnikach i w liczebnikach. To sprawia, że mówienie o osobie bez wskazywania płci jest trudniejsze niż w angielskim, gdzie wystarczy zaimek they.
W praktyce używa się kilku rozwiązań, a wybór należy do samej osoby:
| Rozwiązanie | Przykład | Uwagi |
|---|---|---|
| Formy neutralne opisowe | „osoba przyszła”, „ta osoba powiedziała” | Zgodne z normą, ale wymagają przebudowy zdania |
| Liczba mnoga | „przyszli”, „powiedzieli” o jednej osobie | Kalka z angielskiego they, coraz częstsza |
| Dukaizmy | „przyszłom”, „zrobiłom” | Formy z prozy Jacka Dukaja (Perfekcyjna niedoskonałość, 2004) |
| Naprzemienność | Raz formy męskie, raz żeńskie | Stosowane przez część osób genderfluid |
| Unikanie rodzaju | Czas teraźniejszy, strona bierna | Działa doraźnie, nie w każdej wypowiedzi |
Rada Języka Polskiego nie wydała wiążącego rozstrzygnięcia w tej sprawie. W praktyce językowej formy te są w użyciu i stopniowo się utrwalają, a norma opisowa notuje je jako istniejące.
Sytuacja prawna w Polsce
Polskie prawo nie przewiduje trzeciej opcji oznaczenia płci w dokumentach. Numer PESEL koduje płeć na przedostatniej cyfrze, a akt urodzenia dopuszcza tylko dwa oznaczenia. Oznacza to, że osoba niebinarna nie ma możliwości uzgodnienia dokumentów ze swoją tożsamością — w odróżnieniu od kilkunastu krajów, które wprowadziły oznaczenie „X” lub odpowiednik.
Jak się zachować, gdy nie wiesz
- Zapytaj wprost, jakich form osoba używa. To pytanie neutralne, nie nietaktowne.
- Do czasu odpowiedzi używaj samego imienia i konstrukcji bezosobowych.
- Po pomyłce popraw się i mów dalej — rozbudowane przeprosiny zwykle obciążają rozmówcę bardziej niż sama pomyłka.
- Nie komentuj wyglądu ani nie próbuj „rozpoznawać” tożsamości po cechach fizycznych. Tożsamości płciowej nie da się zobaczyć.
Najczęściej zadawane pytania
Że jego tożsamość płciowa nie mieści się w podziale na kobietę i mężczyznę. Może to oznaczać przynależność do obu kategorii, do żadnej, do czegoś pomiędzy albo poczucie zmieniające się w czasie.
Najlepiej tak, jak sama o sobie mówi — do wyboru są formy opisowe („osoba przyszła”), liczba mnoga, dukaizmy („przyszłom”), naprzemienność form męskich i żeńskich albo unikanie rodzaju przez czas teraźniejszy. Jeśli nie wiesz, zapytaj, a do czasu odpowiedzi używaj samego imienia.
Niebinarność mieści się w szerokim rozumieniu transpłciowości jako niezgodności tożsamości z płcią przypisaną przy urodzeniu, ale nie każda osoba niebinarna określa siebie jako transpłciową. Część używa obu terminów, część tylko jednego.
Nie. Polskie prawo dopuszcza tylko dwa oznaczenia, a numer PESEL koduje płeć na przedostatniej cyfrze. Trzeciej opcji, takiej jak oznaczenie „X” obecne w kilkunastu krajach, nie ma.
Źródła
- WHO, ICD-11, rozdział 17: Warunki związane ze zdrowiem seksualnym.
- Dukaj J., Perfekcyjna niedoskonałość, Wydawnictwo Literackie 2004— źródło form gramatycznych określanych jako dukaizmy.
- Ustawa z 24 września 2010 r. o ewidencji ludności — zasady kodowania płci w numerze PESEL.