Queer to angielskie słowo oznaczające pierwotnie „dziwny”, „osobliwy”, które w XX wieku funkcjonowało jako obelga wobec osób nieheteroseksualnych, a od lat 80. zostało przejęte przez te same środowiska i przekształcone w pozytywne określenie tożsamości. Dziś używa się go w dwóch znaczeniach: jako terminu parasolowego dla całej różnorodności orientacji i tożsamości płciowych oraz jako konkretnej autoidentyfikacji osoby, która nie chce przypisywać się do żadnej węższej kategorii.
Polszczyzna przyjęła to słowo bez tłumaczenia. Wymawia się je „kwir”, a w piśmie spotyka się zarówno formę oryginalną, jak i spolszczoną pisownię „kwir”. Występuje też jako przymiotnik („osoba queer”, „kultura queerowa”) i jako część nazwy dziedziny akademickiej — teorii queer.
Od obelgi do tożsamości
Słowo queer pojawiło się w angielszczyźnie w XVI wieku w znaczeniu „dziwny, podejrzany”. Na przełomie XIX i XX wieku zaczęto go używać pogardliwie wobec mężczyzn podejrzewanych o kontakty homoseksualne. Przez większość XX wieku pozostawało obelgą.
Zwrot nastąpił pod koniec lat 80. W 1990 roku nowojorska grupa Queer Nation, powstała w odpowiedzi na przemoc wobec osób LGBT i na bierność władz wobec epidemii HIV/AIDS, rozpoczęła kampanię pod hasłem „We’re here, we’re queer, get used to it”. Świadome przejęcie obraźliwego słowa przez grupę, wobec której go używano, nazywa się w socjolingwistyce reclamation — odzyskiwaniem terminu.
W tym samym czasie termin wszedł do nauki. Teresa de Lauretis użyła określenia „teoria queer” w 1990 roku na konferencji w Santa Cruz, a prace Judith Butler i Eve Kosofsky Sedgwick ugruntowały go jako nazwę nurtu badawczego kwestionującego traktowanie płci i orientacji jako kategorii naturalnych i z góry danych.
Co queer oznacza dzisiaj
Współcześnie słowo funkcjonuje w trzech zakresach, których nie należy mylić:
| Zakres | Znaczenie | Przykład użycia |
|---|---|---|
| Parasolowy | Zbiorcze określenie osób nieheteroseksualnych i niecispłciowych | „społeczność queer”, „kultura queerowa” |
| Tożsamościowy | Autoidentyfikacja osoby, która nie chce określać się węziej | „jestem osobą queer” |
| Akademicki | Nurt badawczy kwestionujący naturalność kategorii płci i orientacji | „teoria queer”, „studia queer” |
W znaczeniu tożsamościowym queer bywa wybierane właśnie dlatego, że jest nieostre. Część osób nie utożsamia się w pełni ani z biseksualnością, ani z panseksualnością, ani z homoseksualnością, albo uznaje, że ich orientacja bądź tożsamość zmieniała się w czasie. Queer pozwala nazwać siebie bez deklarowania szczegółów.
Queer a LGBT
Skrót LGBT wylicza konkretne kategorie: lesbijki, gejów, osoby biseksualne i transpłciowe. Queer działa odwrotnie — obejmuje wszystko, co wykracza poza normę heteroseksualną i cispłciową, bez wyliczania. Dlatego w rozszerzonych wersjach skrótu litera Q bywa dodawana (LGBTQ, LGBTQ+), a w niektórych zapisach oznacza alternatywnie „questioning”, czyli osoby będące w trakcie rozpoznawania własnej orientacji lub tożsamości.
Różnicę można ująć tak: LGBT to lista, queer to jej brak. Obie konwencje są w użyciu, a wybór między nimi bywa kwestią pokolenia i środowiska.
Czy słowo queer jest obraźliwe
Zależy od kontekstu i od tego, kto go używa. Dla części osób starszego pokolenia, które pamiętają to słowo wyłącznie jako obelgę, pozostaje ono nieprzyjemne. Dla młodszych bywa neutralnym albo wręcz preferowanym określeniem. Zasada praktyczna jest prosta: to określenie, które ludzie wybierają dla siebie, a nie takie, którym wypada nazywać kogoś bez pytania.
W polszczyźnie sprawa jest o tyle prostsza, że słowo weszło do języka od razu w znaczeniu odzyskanym — nie ma tu historii używania go jako wyzwiska, którą miał angielski.
Teoria queer w skrócie
Teoria queer to nurt w humanistyce, który zakłada, że kategorie takie jak płeć, orientacja czy pożądanie nie są odkrywanymi faktami natury, lecz konstrukcjami utrwalanymi przez język i praktykę społeczną. Nie oznacza to twierdzenia, że nie istnieją — oznacza pytanie o to, skąd wzięły się ich granice i komu służą. Nurt ten wyrósł z badań feministycznych i z tradycji dekonstrukcji, a jego najczęściej cytowaną pracą pozostaje Uwikłani w płeć Judith Butler z 1990 roku.
Więcej o samych kategoriach, których teoria queer dotyczy, znajdziesz w hasłach orientacje seksualne i tożsamości oraz tożsamość płciowa a orientacja seksualna.
Najczęściej zadawane pytania
Pierwotnie „dziwny, osobliwy”; przez większość XX wieku obelga wobec osób nieheteroseksualnych. Od lat 80. określenie odzyskane i używane w trzech znaczeniach: jako termin parasolowy dla osób nieheteroseksualnych i niecispłciowych, jako autoidentyfikacja osoby, która nie chce określać się węziej, oraz jako nazwa nurtu akademickiego — teorii queer.
LGBT to lista konkretnych kategorii: lesbijki, geje, osoby biseksualne i transpłciowe. Queer obejmuje wszystko, co wykracza poza normę heteroseksualną i cispłciową, bez wyliczania. W skrócie: LGBT to lista, queer to jej brak.
W angielszczyźnie bywa tak odbierane przez osoby, które pamiętają je wyłącznie jako obelgę. W polszczyźnie weszło do języka od razu w znaczeniu odzyskanym. Zasada praktyczna: to określenie, które ludzie wybierają dla siebie, a nie takie, którym nazywa się kogoś bez pytania.
Jak „kwir”. W polskich tekstach spotyka się zarówno pisownię oryginalną queer, jak i spolszczoną kwir, przy czym ta pierwsza jest częstsza.
Źródła
- Butler J., Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity, Routledge 1990 (wyd. polskie: Uwikłani w płeć, Krytyka Polityczna 2008).
- de Lauretis T., Queer Theory: Lesbian and Gay Sexualities, „differences” 3(2), 1991.
- Sedgwick E. K., Epistemology of the Closet, University of California Press 1990.
- Oxford English Dictionary, hasło queer — historia użycia terminu.