Magnus Hirschfeld (1868-1935) to niemiecki lekarz, seksuolog, pionier badań nad homoseksualizmem i transpłciowością, oraz aktywista praw LGBT na wiek przed swoim czasem. W 1919 założył w Berlinie Institut für Sexualwissenschaft – pierwszy na świecie instytut seksuologiczny. Przez 14 lat instytut prowadził pionierskie badania, terapie, archiwa – aż do 6 maja 1933, gdy naziści włamali się do Instytutu, zniszczyli budynek i spalili publicznie 20 000 książek i dokumentów. To jeden z najsmutniejszych momentów w historii seksuologii. Hirschfeld zmarł na wygnaniu w Nicei w 1935 – nie dożył odbudowy dziedziny. Dziś jest powszechnie uznawany za jednego z najważniejszych pionierów seksuologii i ruchu LGBT+.
W tym artykule omówimy: biografię Hirschfelda, jego badania (zwłaszcza nad „trzecią płcią”), Institut für Sexualwissenschaft, aktywizm LGBT, tragiczne wydarzenia 1933, oraz długoterminowe dziedzictwo. Tekst jest częścią pillara Historia seksuologii i łączy się z artykułami o homoseksualizmie, tożsamości płciowej, rewolucji seksualnej.
Biografia
Magnus Hirschfeld urodził się 14 maja 1868 w Kołobrzegu (wtedy niemieckie Kolberg, dziś Polska). Pochodził z żydowskiej rodziny lekarskiej – jego ojciec był lekarzem powiatowym. Studiował medycynę w Wrocławiu, Strasburgu, Monachium i Heidelbergu (doktorat 1892). Od 1896 prowadził praktykę lekarską w Charlottenburgu (Berlin).
Sam Hirschfeld był gejem – co w ówczesnych Niemczech było karalne (§ 175 niemieckiego kodeksu karnego, karzący stosunki homoseksualne męskie). Już jako młody lekarz spotykał się z pacjentami-homoseksualistami w głębokiej rozpaczy – niektórzy popełniali samobójstwo. To było traumatyczne doświadczenie, które ukierunkowało jego życie zawodowe na walkę o prawa osób homoseksualnych.
Wissenschaftlich-humanitäres Komitee (1897)
W 1897 Hirschfeld założył Wissenschaftlich-humanitäres Komitee (Naukowo-Humanitarny Komitet, WhK) – pierwszą na świecie organizację walczącą o prawa osób homoseksualnych. Cele: dekryminalizacja homoseksualizmu (uchylenie § 175), edukacja społeczeństwa, badania naukowe. WhK zebrał ponad 6 000 podpisów pod petycją o uchylenie § 175 – w tym podpisy Alberta Einsteina, Hermanna Hesse, Thomasa Manna, Rainera Marii Rilke. Petycja jednak nie odniosła sukcesu legislacyjnego.
Teoria „trzeciej płci”
Hirschfeld rozwijał wpływową koncepcję „trzeciej płci” (drittes Geschlecht) – postulując, że osoby homoseksualne i transpłciowe stanowią pewną „trzecią” lub „pośrednią” kategorię biologiczną, nie patologię. To było bardzo postępowe jak na ówczesne czasy – ale dziś jest częściowo krytykowane (binarna płeć vs. spektrum). Niemniej była to pierwsza próba naukowego ujęcia osób LGBT jako naturalnej różnorodności ludzkiej, nie zboczeń.
Hirschfeld jako jeden z pierwszych badał osoby transpłciowe (które wtedy nazywał „transvestiten” – termin który zresztą sam stworzył). Wprowadził rozróżnienie między orientacją seksualną a tożsamością płciową – na dekady przed mainstreamem. Jego instytut przeprowadzał pierwsze operacje zmiany płci w historii – już w latach 20. XX wieku (Dora Richter w 1922, Lili Elbe w 1930-31 – słynna „Duńska dziewczyna”).
Institut für Sexualwissenschaft (1919-1933)
W 1919 Hirschfeld zrealizował marzenie życia – założył w Berlinie Institut für Sexualwissenschaft (Instytut Seksuologii). To był pierwszy na świecie instytut akademicki poświęcony seksuologii. Mieścił się w eleganckim budynku w dzielnicy Tiergarten. Funkcje:
Klinika – bezpłatne porady dla osób LGBT+, w tym terapia i operacje. Archiwum – największa kolekcja materiałów seksuologicznych na świecie. Biblioteka – 20 000+ książek. Edukacja – wykłady publiczne, kursy. Badania – prowadzone w klinikach. Schronienie – dla osób LGBT+ z problemami społecznymi/rodzinnymi.
Instytut odwiedzali m.in.: Christopher Isherwood (brytyjski pisarz, jego „Goodbye to Berlin” stało się podstawą musicalu „Cabaret”), W.H. Auden, René Crevel. To było centrum europejskiej myśli seksuologicznej i progresywnej Republiki Weimarskiej.
Tragiczne wydarzenia 1933
Sytuacja zmieniła się dramatycznie z dojściem nazistów do władzy w styczniu 1933. Hirschfeld – Żyd, gay, lewicowiec – był idealnym celem dla nazistów. Już w 1932 – po cyklu wykładów w Stanach Zjednoczonych i Azji – Hirschfeld nie wrócił do Niemiec. Wiedział, co go czeka.
6 maja 1933: Studenci z nazistowskiej Deutsche Studentenschaft wdarli się do Instytutu w Berlinie. Zniszczyli wyposażenie, zarekwirowali archiwum. Cztery dni później – 10 maja 1933 – na placu Opernplatz w Berlinie odbyło się publiczne palenie 20 000 książek z biblioteki Instytutu. To było jedno z najsłynniejszych „Bücherverbrennung” (palenia książek) nazistów. Wiele bezcennych dokumentów zniszczono na zawsze.
Hirschfeld dowiedział się o tym z gazet, w Paryżu. Sceny ze zniszczonego Instytutu i ognia spalającego jego dzieło życia były dla niego druzgocące. Zmarł na zawał serca 14 maja 1935 w Nicei, w dniu swoich 67. urodzin.
Dziedzictwo
Dziedzictwo Hirschfelda zostało w dużej mierze zniszczone – ale stopniowo odbudowywane. Po wojnie:
§ 175 – pozostawał w mocy w obu Niemcach do lat 60./70. W RFN uchylony w 1969 (z modyfikacjami), w pełni w 1994. W NRD – już 1957. Rehabilitacja ofiar – 2002 Niemcy oficjalnie anulowały wszystkie wyroki § 175 (ponad 50 000 osób skazanych). Wypłacono odszkodowania. Magnus-Hirschfeld-Stiftung – utworzona w 2011 jako fundacja kompensacyjna. Pomniki – w wielu miastach Niemiec, w Berlinie w okolicy dawnego Instytutu.
W seksuologii dziedzictwo Hirschfelda jest fundamentalne: pierwszy naukowy instytut, pierwszy aktywista LGBT, pierwsze rozróżnienie orientacji od tożsamości płciowej, pierwsze badania nad osobami trans. ICD-11 (2019), depatologizujący transpłciowość, można uznać za realizację wizji Hirschfelda po 100 latach.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy Hirschfeld był pierwszym seksuologiem?
Nie pierwszy chronologicznie (Krafft-Ebing pisał wcześniej), ale pierwszy „instytucjonalny” – założył pierwszy Instytut Seksuologii. Często nazywany „ojcem seksuologii”.
Czy Hirschfeld był pierwszym aktywistą LGBT?
Tak, w nowoczesnym sensie. Wissenschaftlich-humanitäres Komitee (1897) to pierwsza organizacja walcząca o prawa osób homoseksualnych w historii.
Co dziś można odwiedzić w Berlinie z dziedzictwa Hirschfelda?
Dawny budynek Instytutu został zburzony, ale pomnik istnieje. Magnus-Hirschfeld-Gesellschaft prowadzi działalność edukacyjną. Schwules Museum w Berlinie ma materiały z Instytutu (te które przetrwały).
Czy filmy/książki o Hirschfeldzie istnieją?
Tak. Niemiecki film „Anders als die Andern” (1919) – jeden z pierwszych filmów o homoseksualizmie, z udziałem Hirschfelda jako konsultanta. Książki: biografie Hirschfelda autorstwa Manfreda Herzera, Ralfa Dose.
Dlaczego dziedzictwo Hirschfelda jest tak ważne dla LGBT?
Bo pokazał, że osoby LGBT są naturalną częścią ludzkości – nie zboczeniem ani chorobą. Jego naukowe podejście do różnorodności seksualnej zasiało nasiona dzisiejszej akceptacji.
Źródła i literatura
- Herzer, M. (1992). Magnus Hirschfeld: Leben und Werk.
- Dose, R. (2014). Magnus Hirschfeld: The Origins of the Gay Liberation Movement.
- Hirschfeld, M. (1914). Die Homosexualität des Mannes und des Weibes.
- Magnus-Hirschfeld-Gesellschaft – magnus-hirschfeld.de
Disclaimer: Artykuł ma charakter edukacyjny. Treść przeznaczona dla osób pełnoletnich.