Niepłodność to według definicji WHO brak ciąży po 12 miesiącach regularnego współżycia bez stosowania antykoncepcji. U osób po 35. roku życia granicę tę skraca się do 6 miesięcy, bo wcześniejsze rozpoczęcie diagnostyki ma wtedy znaczenie dla rokowania.
WHO szacuje, że problem dotyczy około jednej na sześć osób w wieku rozrodczym na świecie. Istotne jest, że niepłodność jest stanem pary, a nie jednej osoby — dlatego diagnostykę prowadzi się równolegle po obu stronach.
Rozkład przyczyn
| Strona | Udział przypadków |
|---|---|
| Czynnik żeński | około 35% |
| Czynnik męski | około 30% |
| Czynniki po obu stronach | około 20% |
| Niepłodność idiopatyczna (bez uchwytnej przyczyny) | około 15% |
Liczby te są ważne z jednego powodu praktycznego: w co najmniej połowie przypadków w grę wchodzi czynnik męski, a mimo to diagnostyka bywa zaczynana wyłącznie od partnerki. To odwrócona kolejność — badanie nasienia jest tańsze, szybsze i mniej obciążające niż większość badań po stronie żeńskiej.
Najczęstsze przyczyny po stronie żeńskiej
- Zaburzenia owulacji — najczęściej w przebiegu zespołu policystycznych jajników (PCOS) lub chorób tarczycy. Objawia się nieregularnymi cyklami; opisuje to hasło owulacja.
- Niedrożność jajowodów — najczęściej następstwo przebytych zakażeń, zwłaszcza chlamydiozy, która często przebiega bezobjawowo.
- Endometrioza — obecność błony śluzowej macicy poza jamą macicy.
- Mięśniaki macicy — w zależności od lokalizacji.
- Obniżona rezerwa jajnikowa — naturalnie postępująca z wiekiem, oceniana badaniem AMH.
Najczęstsze przyczyny po stronie męskiej
- Nieprawidłowe parametry nasienia — obniżona liczba, ruchliwość lub nieprawidłowa morfologia plemników.
- Żylaki powrózka nasiennego — najczęstsza odwracalna przyczyna.
- Niedrożność dróg wyprowadzających — wrodzona lub po przebytych zakażeniach.
- Zaburzenia hormonalne — niedobór testosteronu, hiperprolaktynemia.
- Zaburzenia wytrysku lub erekcji — opisane w hasłach zaburzenia erekcji i przedwczesny wytrysk.
Kolejność badań
Ścieżka diagnostyczna jest w większości ośrodków zbliżona:
- Wywiad z obojgiem partnerów: przebyte choroby, operacje, leki, styl życia, częstotliwość współżycia.
- Badanie nasienia u partnera — pierwszy krok, bo najtańszy i najszybszy.
- Ocena owulacji u partnerki: progesteron w fazie lutealnej, ewentualnie monitoring USG.
- Badania hormonalne: TSH, prolaktyna, AMH, FSH.
- Ocena drożności jajowodów: HSG (histerosalpingografia) lub HyCoSy.
- W razie potrzeby: laparoskopia, badania genetyczne, pogłębiona diagnostyka andrologiczna.
Co dalej
W zależności od rozpoznania stosuje się leczenie przyczynowe (np. wyrównanie hormonów tarczycy, operację żylaków, indukcję owulacji), inseminację domaciczną albo zapłodnienie pozaustrojowe. Wybór metody należy do lekarza prowadzącego i zależy od przyczyny, wieku oraz czasu trwania niepłodności.
Warto pamiętać, że niepłodność idiopatyczna — bez uchwytnej przyczyny — dotyczy około 15% par i nie oznacza, że ciąża jest niemożliwa. Część takich par zachodzi w ciążę bez leczenia w kolejnych latach.
Aspekt psychologiczny
Diagnostyka i leczenie niepłodności są obciążające emocjonalnie i często wpływają na życie seksualne pary: seks „na termin” bywa odbierany jako zadanie, a nie bliskość. To zjawisko opisane w literaturze i jedno z częstszych wskazań do skorzystania z terapii seksualnej albo wsparcia psychologicznego. Pomocna bywa też rozmowa opisana w haśle komunikacja seksualna w związku.
Najczęściej zadawane pytania
Według definicji WHO po 12 miesiącach regularnego współżycia bez antykoncepcji. U osób po 35. roku życia granicę skraca się do 6 miesięcy, bo wcześniejsza diagnostyka ma wtedy znaczenie dla rokowania.
Czynnik męski występuje w około 30% przypadków jako jedyny i w kolejnych 20% razem z czynnikiem żeńskim — czyli w co najmniej połowie. Dlatego diagnostykę zaczyna się od badania nasienia, które jest tańsze i mniej obciążające niż badania po stronie żeńskiej.
Od wywiadu z obojgiem partnerów i badania nasienia. Następnie ocenia się owulację (progesteron w fazie lutealnej), wykonuje badania hormonalne (TSH, prolaktyna, AMH, FSH) i ocenia drożność jajowodów.
Nie. Niepłodność idiopatyczna dotyczy około 15% par i część z nich zachodzi w ciążę bez leczenia w kolejnych latach. Brak rozpoznanej przyczyny nie jest równoznaczny z brakiem możliwości poczęcia.
Źródła
- WHO, Infertility — arkusz informacyjny Światowej Organizacji Zdrowia.
- Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników — rekomendacje dotyczące opieki przedkoncepcyjnej.
- NFZ, Pacjent.gov.pl — informacje o badaniach i świadczeniach refundowanych.
- WHO, Infertility Prevalence Estimates 1990–2021, Genewa 2023.