Nasienie (ejakulat, sperma) to wydzielina wydalana podczas wytrysku, zawierająca plemniki zawieszone w płynie produkowanym przez gruczoły dodatkowe. Same plemniki stanowią w nim mniej niż 5% objętości — reszta to płyn zapewniający im ruchliwość, energię i ochronę przed kwaśnym środowiskiem pochwy.
Przeciętna objętość pojedynczego ejakulatu wynosi 1,5–5 ml. Liczba plemników w tej objętości sięga kilkudziesięciu do kilkuset milionów, choć do komórki jajowej dociera zaledwie kilkaset.
Skład nasienia
| Składnik | Skąd pochodzi | Udział |
|---|---|---|
| Płyn pęcherzykowy | pęcherzyki nasienne | około 60–70% |
| Wydzielina prostaty | prostata | około 20–30% |
| Plemniki | jądra | poniżej 5% |
| Wydzielina gruczołów opuszkowo-cewkowych | gruczoły Cowpera | śladowa |
Płyn pęcherzykowy zawiera fruktozę, która jest źródłem energii dla plemników, oraz prostaglandyny. Wydzielina prostaty odpowiada za charakterystyczny zapach i za upłynnienie nasienia po ejakulacji. Wydzielina gruczołów Cowpera, czyli tzw. preejakulat, pojawia się przed wytryskiem i może zawierać plemniki — dlatego stosunek przerywany nie jest skuteczną metodą antykoncepcji.
Badanie nasienia (seminogram)
Badanie nasienia jest podstawowym i pierwszym krokiem w diagnostyce niepłodności po stronie męskiej: jest tanie, nieinwazyjne i wyjaśnia znaczną część przypadków. Wymaga abstynencji seksualnej trwającej 2–7 dni — krótszej i dłuższej należy unikać, bo obie zaburzają wynik.
Obowiązujące normy pochodzą z podręcznika WHO (6. wydanie, 2021) i stanowią dolne granice zakresów referencyjnych, a nie granicę między płodnością a niepłodnością:
| Parametr | Dolna granica normy WHO |
|---|---|
| Objętość ejakulatu | 1,4 ml |
| Koncentracja plemników | 16 mln/ml |
| Całkowita liczba plemników | 39 mln w ejakulacie |
| Ruchliwość całkowita | 42% |
| Ruch postępowy | 30% |
| Żywotność | 54% |
| Morfologia prawidłowa | 4% |
Wynik poniżej normy w jednym badaniu nie jest rozpoznaniem. Parametry nasienia wahają się znacznie między próbkami tej samej osoby, dlatego przy nieprawidłowym wyniku badanie powtarza się po kilku tygodniach.
Co wpływa na jakość nasienia
- Temperatura — spermatogeneza wymaga temperatury o 2–4°C niższej niż reszta ciała. Częste gorące kąpiele, sauna i długie trzymanie laptopa na kolanach pogarszają parametry.
- Palenie tytoniu — obniża koncentrację i ruchliwość plemników.
- Otyłość — wiąże się z niższym testosteronem i gorszymi parametrami.
- Sterydy anaboliczne — hamują produkcję plemników, czasem nieodwracalnie.
- Żylaki powrózka nasiennego — najczęstsza odwracalna przyczyna nieprawidłowych wyników.
- Przebyte zakażenia — zwłaszcza chlamydioza i rzeżączka, mogące prowadzić do niedrożności dróg wyprowadzających.
Cykl produkcji plemnika trwa około 72 dni, dlatego efekty zmiany stylu życia widać w badaniu dopiero po mniej więcej trzech miesiącach.
Mity
- „Częsty wytrysk wyczerpuje zapas plemników” — produkcja jest ciągła. Abstynencja dłuższa niż 5 dni pogarsza ruchliwość, nie poprawia jakości.
- „Ilość nasienia świadczy o płodności” — objętość ejakulatu w niewielkim stopniu zależy od liczby plemników, bo stanowią one poniżej 5% objętości.
- „Preejakulat jest bezpieczny” — może zawierać plemniki.
Najczęściej zadawane pytania
Głównie z płynu pęcherzykowego (60–70%) i wydzieliny prostaty (20–30%). Same plemniki stanowią poniżej 5% objętości ejakulatu — reszta to płyn zapewniający im energię, ruchliwość i ochronę.
Według WHO (2021) dolne granice to: objętość 1,4 ml, koncentracja 16 mln/ml, całkowita liczba 39 mln, ruchliwość całkowita 42%, ruch postępowy 30%, morfologia prawidłowa 4%. To granice zakresu referencyjnego, nie granica między płodnością a niepłodnością.
Od 2 do 7 dni. Zarówno krótsza, jak i dłuższa abstynencja zaburza wynik — przy przerwie dłuższej niż 5–7 dni pogarsza się ruchliwość plemników.
Cykl produkcji plemnika trwa około 72 dni, dlatego efekty rzucenia palenia, redukcji masy ciała czy unikania wysokich temperatur widać w badaniu dopiero po mniej więcej trzech miesiącach.
Źródła
- WHO, Infertility — arkusz informacyjny Światowej Organizacji Zdrowia.
- Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników — rekomendacje dotyczące opieki przedkoncepcyjnej.
- NFZ, Pacjent.gov.pl — informacje o badaniach i świadczeniach refundowanych.
- WHO, WHO Laboratory Manual for the Examination and Processing of Human Semen, wyd. 6, 2021.