Seks w polskiej kulturze – literaturze, kinie, sztuce – to opowieść o stuleciowym napięciu między swobodą artystyczną a wpływami religijnymi, politycznymi, społecznymi. Polska kultura nigdy nie była tak liberalna jak francuska czy włoska, ale też nigdy tak restrykcyjna jak np. amerykańska kultura ery Comstocka. Mamy własną, specyficzną historię – z momentami przełomu (XIX-wieczna polska literatura modernizmu, wolność po 1989) i momentami cenzury (rozbiory, PRL, niektóre współczesne tendencje). W tym artykule omówimy: erotykę w polskiej literaturze (od romantyzmu po współczesność), polskie kino erotyczne, „Sztukę kochania” Wisłockiej, sztukę plastyczną, oraz aktualne debaty.
Tekst jest częścią pillara Seksualność w kulturze i łączy się z artykułami o Lew-Starowiczu, rewolucji seksualnej, erotyce w sztuce.
Literatura polska – XIX wiek
Romantyzm (Mickiewicz, Słowacki, Krasiński) miał sublimowaną erotykę – sentymentalna miłość, raczej platoniczna niż otwarcie cielesna. Pozytywizm (Prus, Sienkiewicz, Orzeszkowa) – mniej erotyczny, więcej społeczny. Modernizm/Młoda Polska (koniec XIX – początek XX w.) – przełom. Stanisław Przybyszewski („Homo sapiens”, 1895-1896) – skandalizujące powieści z otwartą erotyką, śmiercią, dekadencją. Przybyszewski – polski „skandalista”, ale ceniony w europejskich kręgach (Berlin). Stanisław Wyspiański, Tadeusz Boy-Żeleński (tłumaczenia francuskiego erotyzmu, własne erotyczne wierszyki).
Boy-Żeleński zasługuje na szczególną uwagę. Jego „Słówka” (1913) – tomik wierszyków, w tym „Kabaretowe” – lekkie, ironicznie erotyczne. Boy był też autorem broszur z dziedziny edukacji seksualnej w II RP – „Piekło kobiet” (1929, o aborcji), „Jak skończyć z piekłem kobiet” (1932). Pionierska działalność.
II RP – wolność artystyczna
Międzywojenna Polska (1918-1939) – relatywna wolność artystyczna. Witkacy (Stanisław Ignacy Witkiewicz) – jego pisarstwo i sztuka miały elementy erotyczne, oryginalne, czasem obsesyjne. Bruno Schulz – „Sklepy cynamonowe”, „Sanatorium pod klepsydrą” – subtelna, oniryczna erotyka. Skamandryci (Tuwim, Lechoń, Wierzyński, Iwaszkiewicz) – lżejsza, kabaretowa erotyka. Iwaszkiewicz – homoerotyczne aspekty w niektórych dziełach (np. „Brzezina”).
1932 – dekryminalizacja homoseksualizmu w polskim Kodeksie karnym II RP. Postępowe jak na ówczesne czasy – większość Europy miała kary.
PRL – cenzura i przełom
PRL (1945-1989) – dwuznaczny stosunek do seksu. Oficjalnie – „moralność socjalistyczna” (konserwatywna, ale nie z powodów religijnych – z powodów ideologicznych). Cenzura ograniczała „burżuazyjną” erotykę. Ale w prywatnej sferze – relatywna tolerancja.
Polskie kino PRL – kilka wybitnych filmów z elementami erotycznymi: „Popioły” Wajdy (1965) – sceny erotyczne. „Nocy i dni” Antczaka (1975) – subtelna erotyka. „Iluzja” Krzysztofa Krauze (1989). Kino Zanussiego, Holland, Kieślowskiego – psychologiczne podejście do seksu.
„Sztuka kochania” Wisłockiej (1976)
To absolutny przełom polskiej kultury erotycznej. Michalina Wisłocka (1921-2005), ginekolożka, opublikowała książkę edukacji seksualnej – pierwszą tak otwartą w PRL. Zawartość: anatomia, fizjologia, pozycje, dysfunkcje, antykoncepcja. Z perspektywy XXI w. – momentami konserwatywna, ale w 1976 – rewolucyjna.
Skala wpływu: 7 milionów sprzedanych egzemplarzy (przy populacji 35 mln!). Praktycznie każda rodzina miała egzemplarz. Książka zmieniła publiczną świadomość seksualną Polski. Stała się synonimem – „jak Sztuka kochania mówi” weszło do języka. W 2017 powstał film „Sztuka kochania. Historia Michaliny Wisłockiej” Marii Sadowskiej – biograficzny.
Po 1989 – liberalizacja
Po transformacji – eksplozja erotycznej kultury. Pornografia – dostępna po latach cenzury PRL. Polskie filmy lat 90. – eksperymenty z erotyką. Słynne: „300 mil do nieba” Pieczyńskiego, „Sara” Maciej Ślesicki, filmy Olafa Lubaszenko.
Literatura: Manuela Gretkowska („My zdes’ emigranty” 1991, „Polka” 2001) – otwarta o seksualności kobiet. Dorota Masłowska („Wojna polsko-ruska pod flagą biało-czerwoną” 2002) – młoda, dosadna proza. Janusz Leon Wiśniewski („S@motność w sieci” 2001) – bestseller o cybersexie.
Polskie kino erotyczne XXI wieku
Wojciech Smarzowski – jego filmy są surowe w pokazywaniu seksualności (przemoc, alkoholizm) – „Dom zły”, „Drogówka”, „Pod Mocnym Aniołem”. Małgorzata Szumowska – „33 sceny z życia” (2008), „Body/Ciało” (2015), „Mug” (2018) – subtelna, kobieca perspektywa. Anna Kazejak, Małgorzata Imielska, Jan Komasa („Boże Ciało” 2019) – młodsze pokolenie z otwartym podejściem do seksualności.
Sztuka plastyczna: Magdalena Abakanowicz, Katarzyna Kozyra („Łaźnia damska/męska” 1997-99) – kontrowersyjne, polityczne, eksplorujące cielesność. Dorota Nieznalska – „Pasja” (2001) – kontrowersyjna instalacja, skutkowała procesem o obrazę uczuć religijnych. Edward Dwurnik – tradycyjne malarstwo, ale z aktami.
Współczesne debaty
Polska kultura w XXI wieku jest w napięciu:
Liberalizacja: młodsze pokolenia, miasta, kultura miejska – bardziej otwarte. Konserwatywna reakcja: wpływy Kościoła, władze (np. „Strefy wolne od LGBT” 2019-2021), ograniczenia aborcyjne (1993, jeszcze surowsze 2021). Debata edukacji seksualnej – Polska ma jeden z najsłabszych programów edukacji seksualnej w UE. Próby reform – zwykle blokowane.
Współczesne polskie autorki/autorzy piszą o seksualności, ale często z większą cenzurą niż w II RP (np. próby zakazu publikacji „Lubiewa” Michała Witkowskiego o homo-środowisku – skończyły się sukcesem książki, ale debata trwała). Olga Tokarczuk („Bieguni” 2007, „Księgi Jakubowe” 2014) – subtelne traktowanie seksualności. Polskie kino LGBT (np. „Wszystkie nieprzespane noce” Wasilewskiego 2016) – powolny wzrost widoczności.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy w PRL można było czytać erotykę?
Z ograniczeniami. Polska literatura – tak, z cenzurą. Zachodnia pornografia – praktycznie nie. „Sztuka kochania” (1976) była przełomem.
Najsłynniejsza polska książka o seksie?
Bez wątpienia – „Sztuka kochania” Wisłockiej. 7 mln egzemplarzy. Wpływ niewspółmierny.
Najnowsze polskie filmy z erotyką?
Kino Szumowskiej („Body/Ciało”, „Mug”), Smarzowskiego, Komasy („Boże Ciało”). Filmy LGBT-tematyczne rozwijają się.
Czy polska kultura jest „konserwatywna”?
W porównaniu do Skandynawii – tak. W porównaniu do Iranu – nie. Spektrum jest złożone, młodsze pokolenia są bardziej liberalne.
Gdzie zobaczyć polską sztukę erotyczną?
Muzeum Sztuki Współczesnej (Warszawa, Kraków). Galeria Foksal. Wystawy czasowe.
Źródła i literatura
- Wisłocka, M. (1976). Sztuka kochania.
- Boy-Żeleński, T. – liczne pisma.
- Janion, M. (2006). Niesamowita słowiańszczyzna.
- Stankowska, A. (2007). Erotyka w prozie polskiej XX wieku.
- Polska Filmoteka Narodowa – archiwa polskiego kina.
Disclaimer: Artykuł ma charakter edukacyjny. Treść przeznaczona dla osób pełnoletnich.