Rzeżączka (gonorrhoea) to bakteryjna infekcja przenoszona drogą płciową, wywoływana przez bakterię Neisseria gonorrhoeae (gonokoki). WHO szacuje 90 milionów nowych przypadków rocznie – druga najczęstsza bakteryjna STI po chlamydii. Rzeżączka jest znana medycynie od starożytności (opisy w hipokratejskich tekstach), a nazwa „gonorrhoea” (z greki „gono-” – nasienie + „-rhoea” – wypływ) odzwierciedla wczesne błędne rozumienie – sądzono, że ropna wydzielina z cewki moczowej to „wypływ nasienia”. Współczesna rzeżączka jest poważnym problemem epidemiologicznym ze względu na rosnącą oporność na antybiotyki – WHO uznaje wielooporne szczepy gonokoków za zagrożenie pierwszego rzędu.
W tym artykule omówimy: biologię Neisseria gonorrhoeae, drogi zakażenia, objawy (znacznie częściej obecne niż w chlamydii), diagnostykę, leczenie (jego rosnące wyzwania – oporność), powikłania, oraz aktualne strategie kontroli epidemii. Tekst jest częścią pillara STI i łączy się z artykułami o chlamydii (często współwystępuje), testach, prezerwatywie.
Bakteria Neisseria gonorrhoeae
Neisseria gonorrhoeae to gram-ujemna dwoinka (diplococcus), atakująca błony śluzowe układu moczowo-płciowego, odbytnicy, gardła, spojówek. Bakteria jest niezwykle adaptacyjna – łatwo nabywa odporność na antybiotyki (zmienia geny, miesza je z innymi szczepami). Z tego powodu historia leczenia rzeżączki to ciągła walka z opornością: sulfonamidy (lata 30. XX wieku) → penicylina (lata 40-70) → fluorochinolony (lata 80-2000) → cefalosporyny (obecnie – ostatnia linia obrony, już z pierwszymi przypadkami oporności).
Drogi zakażenia
Tylko bezpośredni kontakt seksualny (waginalny, oralny, analny). Bakteria umiera szybko poza ciałem – praktycznie nie przenosi się przez przedmioty. Bardzo wysoka zakaźność – jeden niezabezpieczony stosunek z osobą zakażoną daje 30-60% szansy zarażenia.
Objawy rzeżączki
U mężczyzn (objawy w 90% przypadków)
Ropna wydzielina z cewki moczowej – charakterystyczna: obfita, żółto-zielona, czasem krwawa. Klasyczne „krople poranne” (gonokokowy wyciek). Silne pieczenie podczas oddawania moczu (gorsze niż w chlamydii). Zaczerwienienie i obrzęk ujścia cewki moczowej. Częste oddawanie moczu. Objawy 2-5 dni po zakażeniu (znacznie szybciej niż w chlamydii).
U kobiet (objawy tylko w 20-30% przypadków!)
U większości kobiet rzeżączka przebiega bezobjawowo lub z minimalnymi objawami – co czyni ją niebezpieczną epidemiologicznie. Gdy są objawy: Niezwykła wydzielina z pochwy – czasem ropna. Krwawienia między miesiączkami. Ból podczas stosunku. Ból podczas oddawania moczu. Ból w dole brzucha – sygnał już zaawansowanej infekcji.
Rzeżączka w innych lokalizacjach
Gardło (po seksie oralnym) – często bezobjawowa, czasem zapalenie gardła. Odbytnica (po seksie analnym) – swędzenie, ropna wydzielina, bóle. Spojówki – rzeżączkowe zapalenie spojówek, ropna wydzielina z oka (szczególnie niebezpieczne u noworodków – może spowodować ślepotę. Profilaktyka w Polsce: maść z erytromycyną u wszystkich noworodków).
Diagnostyka
Standardem jest NAAT (test molekularny wykrywający DNA gonokoków) – z moczu, wymazu z cewki moczowej, szyjki macicy, gardła, odbytu. Czułość >95%, specyficzność >99%. Często wykonywany razem z testem na chlamydię (multipleks chlamydia+gonorrhoea). Mikroskopia z barwieniem Grama – klasyczna metoda, szybka (15 min), pokazuje gram-ujemne dwoinki wewnątrzkomórkowo. Mniej czuła niż NAAT, ale przydatna dla szybkiej diagnozy u mężczyzn z objawami.
Hodowla bakteriologiczna – klasycznie, na specjalnym podłożu Thayera-Martina. Wolniejsza (2-3 dni), ale pozwala na test antybiogramu (sprawdzenie oporności na antybiotyki) – kluczowe w erze rosnącej oporności. Niektórzy specjaliści rekomendują hodowlę zawsze przy podejrzeniu rzeżączki, by mieć dane antybiogramu.
Leczenie – i jego wyzwania
Aktualne wytyczne (CDC 2021, ECDC 2020): ceftriakson 500 mg domięśniowo jednorazowo. To jedyna obecnie zalecana pierwsza linia. Wcześniej rekomendowane podwójne leczenie (ceftriakson + azytromycyna) zostało wycofane w 2021 z powodu oporności na azytromycynę. Pozagenitalne lokalizacje (gardło) – czasem wymagana wyższa dawka (1 g ceftriaksonu). Alergia na cefalosporyny – alternatywy: gentamycyna + azytromycyna (mniej skuteczne, indywidualne dobierania).
Test kontrolny po leczeniu – obecnie zalecany szczególnie w pozagenitalnych lokalizacjach (gardło, odbytnica) – po 7-14 dniach. Leczenie partnerów z ostatnich 60 dni – krytyczne. Abstynencja seksualna 7 dni po leczeniu.
Problem oporności – „superrzeżączka”
WHO uznaje rosnącą oporność gonokoków za zagrożenie globalne. W 2018 zidentyfikowano pierwsze szczepy XDR (extensively drug-resistant) – oporne praktycznie na wszystkie dostępne antybiotyki. W Polsce na razie nie obserwujemy tego w dużej skali, ale trend światowy jest niepokojący. Strategie: nowe antybiotyki w fazie badań (zoliflodacyna, gepotidacin), szczepionka (w fazie badań – prototypy istnieją), kontrola dystrybucji antybiotyków.
Powikłania nieleczonej rzeżączki
U kobiet
PID – choroba zapalna miednicy (jak w chlamydii). 10-20% nieleczonych przypadków rozwija PID. Niepłodność z powodu uszkodzenia jajowodów. Ciąża pozamaciczna. Zapalenie wątroby (Fitz-Hugh-Curtisa).
U mężczyzn
Zapalenie najądrzy – ból, obrzęk. Zapalenie prostaty. Zwężenie cewki moczowej – z bliznowacenia po nieleczonej infekcji. Rzadkie.
U obu
Rozsiana infekcja gonokokowa (DGI – Disseminated Gonococcal Infection) – rzadka (0,5-3% nieleczonych) ale poważna. Bakteria dostaje się do krwiobiegu, daje gorączkę, zapalenie skóry, stawów. Wymaga hospitalizacji.
Profilaktyka
Identyczna jak dla innych STI: prezerwatywa (>90% redukcja ryzyka), ograniczenie liczby partnerów, regularne testy, leczenie partnerów. Brak szczepionki na rzeżączkę (w fazie badań). Specjalna profilaktyka u noworodków: maść z erytromycyną do oczu – zapobiega ślepocie wywołanej przez gonokokowe zapalenie spojówek.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Jak szybko po seksie pojawiają się objawy rzeżączki?
U mężczyzn 2-5 dni, u kobiet (gdy są) – do 10 dni. Ale wiele kobiet nigdy nie ma objawów.
Czy rzeżączka i chlamydia to to samo?
Nie – dwie różne bakterie. Ale często współwystępują (30-50% pacjentów z rzeżączką ma też chlamydię), dlatego standardem jest jednoczesny test obu.
Czy mogę leczyć rzeżączkę sam?
Nigdy. Wymaga specjalistycznych antybiotyków (ceftriakson domięśniowo) i sprawdzenia czy infekcja ustąpiła. Niewłaściwe leczenie sprzyja oporności.
Czy rzeżączka oralnie jest niebezpieczna?
Mniej niż genitalna, ale leczenie wymagane. Może zarażać partnerów oralnie. Może być rezerwuarem oporności na antybiotyki.
Czy szczepionka na rzeżączkę istnieje?
Obecnie nie. W fazie badań – niektóre szczepionki na meningokoki dają częściową ochronę krzyżową wobec gonokoków, ale to nie jest dedykowana szczepionka.
Źródła i literatura
- CDC – STI Treatment Guidelines 2021, Gonorrhoea.
- WHO (2017). Global priority list of antibiotic-resistant bacteria.
- European STI Guidelines 2020 – gonorrhoea.
- Unemo, M., Shafer, W. M. (2014). „Antimicrobial resistance in Neisseria gonorrhoeae”. Clinical Microbiology Reviews, 27(3).
- Polskie Towarzystwo Dermatologiczne – wytyczne.
Disclaimer: Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. Treść przeznaczona dla osób pełnoletnich.